🔀 درس دوم: ساختارهای شرطی در پایتون
🎯 هدف این درس: آشنایی با ساختارهای شرطی و تصمیمگیری در برنامهنویسی
قسمت 1: ساختار شرطی if چیست؟
در برنامهنویسی، گاهی نیاز داریم برنامه بر اساس شرایط مختلف، تصمیمگیری کند. این کار با ساختارهای شرطی انجام میشود.
💡 مثال در زندگی واقعی:
اگر باران میبارد → چتر بردار
در غیر این صورت → عینک آفتابی بزن
📝 ساختار کلی:
if شرط:
# کد در صورت درست بودن شرط
else:
# کد در صورت نادرست بودن شرط
قسمت 2: دستور if ساده
age = 18
if age >= 18:
print("شما بزرگسال هستید")
print("میتوانید وارد شوید")
print("برنامه ادامه دارد...")
💡 نکته: اگر شرط درست باشد، کدهای داخل if اجرا میشوند. در غیر این صورت، از آن عبور میکند.
قسمت 3: دستور if-else
age = 16
if age >= 18:
print("شما بزرگسال هستید")
print("میتوانید ثبتنام کنید")
else:
print("شما زیر ۱۸ سال هستید")
print("برای ثبتنام نیاز به اجازه والدین دارید")
قسمت 4: دستور elif (چند شرطی)
وقتی بیش از دو حالت داریم، از elif استفاده میکنیم:
score = 85
if score >= 90:
grade = "عالی"
message = "تبریک! عملکرد شما فوقالعاده است"
elif score >= 80:
grade = "خوب"
message = "عملکرد شما بسیار خوب است"
elif score >= 70:
grade = "متوسط"
message = "عملکرد شما قابل قبول است"
elif score >= 60:
grade = "قابل قبول"
message = "نیاز به تلاش بیشتر دارید"
else:
grade = "نیاز به تلاش"
message = "لطفاً بیشتر مطالعه کنید"
print(f"نمره: {score}")
print(f"وضعیت: {grade}")
print(f"پیام: {message}")
قسمت 5: عملگرهای مقایسهای
📊 عملگرهای مقایسهای در پایتون
| عملگر | معنی | مثال |
|---|---|---|
== |
برابر با | 5 == 5 → True |
!= |
نامساوی با | 5 != 3 → True |
> |
بزرگتر از | 10 > 5 → True |
< |
کوچکتر از | 3 < 7 → True |
>= |
بزرگتر یا مساوی | 5 >= 5 → True |
<= |
کوچکتر یا مساوی | 4 <= 4 → True |
🔍 مثال عملی عملگرهای مقایسهای:
# تعریف متغیرها
x = 10
y = 20
# نمایش مقادیر
print(f"x = {x}, y = {y}")
print("-" * 30)
# عملگرهای مقایسهای
print(f"x == y: {x == y}")
print(f"x != y: {x != y}")
print(f"x > y: {x > y}")
print(f"x < y: {x < y}") print(f"x >= y: {x >= y}")
print(f"x <= y: {x <= y}")
قسمت 6: عملگرهای منطقی
عملگرهای منطقی برای ترکیب چند شرط استفاده میشوند:
🔗 عملگرهای منطقی
| عملگر | معنی | مثال |
|---|---|---|
and |
و (هر دو شرط) | x > 5 and x < 10 |
or |
یا (حداقل یکی) | x > 5 or x < 3 |
not |
نقیض (برعکس) | not x > 5 |
🔍 مثال عملی عملگرهای منطقی:
# تعریف متغیرها
age = 22
has_license = True
score = 85
is_weekend = False
print("=" * 40)
print("🔗 عملگرهای منطقی")
print("=" * 40)
# استفاده از and
print("\n1️⃣ عملگر and:")
if age >= 18 and has_license:
print("✅ شما میتوانید رانندگی کنید")
else:
print("❌ شما نمیتوانید رانندگی کنید")
# استفاده از or
print("\n2️⃣ عملگر or:")
if score >= 90 or score >= 80:
print("✅ نمره شما خوب است")
else:
print("❌ نمره شما نیاز به بهبود دارد")
# استفاده از not
print("\n3️⃣ عملگر not:")
if not is_weekend:
print("✅ امروز روز کاری است")
else:
print("🎉 امروز آخر هفته است")
قسمت 7: ترکیب عملگرهای مقایسهای و منطقی
در برنامهنویسی واقعی، معمولاً عملگرهای مقایسهای و منطقی را با هم ترکیب میکنیم:
# تعریف متغیرها
age = 25
income = 45000000
credit_score = 720
print("=" * 40)
print("💳 بررسی وام")
print("=" * 40)
# ترکیب چند شرط
if age >= 18 and income >= 30000000 and credit_score >= 700:
print("✅ واجد شرایط دریافت وام هستید")
print(f" - سن: {age} سال ✓")
print(f" - درآمد: {income:,} تومان ✓")
print(f" - امتیاز اعتباری: {credit_score} ✓")
else:
print("❌ واجد شرایط دریافت وام نیستید")
# بررسی دقیقتر
if age < 18:
print(" - سن باید بالای 18 سال باشد")
if income < 30000000:
print(" - درآمد باید حداقل 30,000,000 تومان باشد")
if credit_score < 700:
print(" - امتیاز اعتباری باید حداقل 700 باشد")
قسمت 8: پروژه عملی – تشخیص گروه سنی
📝 پروژه: تشخیص گروه سنی
برنامهای بنویسید که سن کاربر را دریافت کرده و گروه سنی او را تشخیص دهد:
- کودک: 0 تا 12 سال
- نوجوان: 13 تا 17 سال
- جوان: 18 تا 35 سال
- میانسال: 36 تا 55 سال
- سالمند: 56 سال به بالا
🔍 راهحل پروژه:
# دریافت سن از کاربر
age = int(input("سن خود را وارد کنید: "))
# تشخیص گروه سنی
if age <= 12:
group = "کودک"
message = "🎈 دوران کودکی شاد و پر از بازی"
elif age <= 17:
group = "نوجوان"
message = "📚 دوران نوجوانی و یادگیری"
elif age <= 35:
group = "جوان"
message = "💪 دوران جوانی و تلاش برای موفقیت"
elif age <= 55:
group = "میانسال"
message = "🌿 دوران میانسالی و تجربه"
else:
group = "سالمند"
message = "🌟 دوران سالمندی و آرامش"
# نمایش نتیجه
print("\n" + "=" * 40)
print("📋 اطلاعات کاربر")
print("=" * 40)
print(f"سن: {age} سال")
print(f"گروه سنی: {group}")
print(f"پیام: {message}")
print("=" * 40)
قسمت 9: تمرین عملی
📝 تمرین شماره 1
برنامهای بنویسید که سه عدد از کاربر دریافت کرده و بزرگترین آنها را نمایش دهد:
- عدد اول را دریافت کند
- عدد دوم را دریافت کند
- عدد سوم را دریافت کند
- بزرگترین عدد را نمایش دهد
🔍 راهحل تمرین:
# دریافت سه عدد از کاربر
num1 = float(input("عدد اول را وارد کنید: "))
num2 = float(input("عدد دوم را وارد کنید: "))
num3 = float(input("عدد سوم را وارد کنید: "))
# پیدا کردن بزرگترین عدد
if num1 >= num2 and num1 >= num3:
largest = num1
elif num2 >= num1 and num2 >= num3:
largest = num2
else:
largest = num3
# نمایش نتیجه
print("\n" + "=" * 40)
print("🔢 بزرگترین عدد")
print("=" * 40)
print(f"عدد اول: {num1}")
print(f"عدد دوم: {num2}")
print(f"عدد سوم: {num3}")
print(f"بزرگترین عدد: {largest}")
print("=" * 40)
📝 تمرین شماره 2
برنامهای بنویسید که سال تولد کاربر را دریافت کرده و سن او را محاسبه کرده و وضعیت او را نمایش دهد:
- اگر سن بالای 18 سال باشد: “شما مجاز به رانندگی هستید”
- اگر سن بین 13 تا 17 سال باشد: “شما میتوانید با اجازه والدین رانندگی کنید”
- اگر سن زیر 13 سال باشد: “شما اجازه رانندگی ندارید”
🔍 راهحل تمرین:
from datetime import datetime
# دریافت سال تولد
birth_year = int(input("سال تولد خود را وارد کنید: "))
# محاسبه سن
current_year = datetime.now().year
age = current_year - birth_year
# بررسی وضعیت
if age >= 18:
status = "✅ شما مجاز به رانندگی هستید"
elif age >= 13:
status = "📋 شما میتوانید با اجازه والدین رانندگی کنید"
else:
status = "❌ شما اجازه رانندگی ندارید"
# نمایش نتیجه
print("\n" + "=" * 40)
print("🚗 وضعیت رانندگی")
print("=" * 40)
print(f"سال تولد: {birth_year}")
print(f"سن: {age} سال")
print(f"وضعیت: {status}")
print("=" * 40)
📚 جمعبندی درس
در این درس یاد گرفتیم:
- ✅ ساختارهای شرطی if، elif و else
- ✅ عملگرهای مقایسهای و منطقی
- ✅ چگونه تصمیمگیری در برنامه انجام دهیم
- ✅ پروژههای عملی: تشخیص گروه سنی، پیدا کردن بزرگترین عدد
🎯 درس بعدی: حلقهها در پایتون (for و while)



