درس دوم: متغیرها، انواع داده و عملگرها در پایتون 🐍

در درس اول، اولین قدم‌هایمان را در دنیای برنامه‌نویسی برداشتیم. حالا وقت آن است که برنامه‌هایمان را کمی جدی‌تر کنیم.

تصور کنید می‌خواهیم یک برنامه فروشگاهی بسازیم. برنامه باید نام مشتری، قیمت محصول، تعداد کالا و مبلغ نهایی سفارش را بداند. یا شاید بخواهیم برنامه‌ای بنویسیم که سن کاربر را محاسبه کند.

کامپیوتر باید این اطلاعات را جایی نگهداری کند تا بتواند بعداً از آن‌ها استفاده کند.

اینجاست که یکی از مهم‌ترین مفاهیم برنامه‌نویسی وارد می‌شود:

📦 متغیرها (Variables)

در این درس یاد می‌گیریم چگونه اطلاعات را در متغیرها ذخیره کنیم، نوع داده‌ها را تشخیص دهیم، با اعداد محاسبه انجام دهیم و اطلاعات را از کاربر دریافت کنیم.

🎯 در این درس چه چیزهایی یاد می‌گیریم؟

• متغیر چیست و چگونه ساخته می‌شود؟
• چگونه نام مناسبی برای متغیر انتخاب کنیم؟
• انواع داده در پایتون چیست؟
• چگونه نوع یک داده را با type() بررسی کنیم؟
• چگونه عملیات ریاضی انجام دهیم؟
• چگونه اطلاعات را با input() از کاربر دریافت کنیم؟
• چگونه یک پروژه کوچک با این مفاهیم بسازیم؟

🧠 متغیر چیست؟

متغیر را می‌توانیم مانند یک جعبه در نظر بگیریم که اطلاعات موردنیازمان را داخل آن قرار می‌دهیم.

برای مثال، اگر بخواهیم سن یک کاربر را ذخیره کنیم، می‌نویسیم:

            age = 25
print(age)
        

در این مثال، age نام متغیر و 25 مقداری است که داخل آن ذخیره شده است.

حالا می‌توانیم چند اطلاعات مختلف را در متغیرهای جداگانه نگهداری کنیم:

            name = "Younes"

age = 25

city = "Qeshm"
print(name)

print(age)

print(city)
        

حالا برنامه ما سه اطلاعات مختلف در اختیار دارد و هر زمان که لازم باشد می‌توانیم از آن‌ها استفاده کنیم.

✏️ قوانین نام‌گذاری متغیرها

برای نام‌گذاری متغیرها باید چند قانون ساده را رعایت کنیم:

• نام متغیر می‌تواند شامل حروف انگلیسی باشد.
• می‌تواند شامل عدد باشد، اما نباید با عدد شروع شود.
• می‌توان از علامت _ استفاده کرد.
• در نام متغیر نباید فاصله وجود داشته باشد.
• نباید از کلمات رزروشده پایتون به عنوان نام متغیر استفاده کرد.

برای مثال:

            # نام‌های صحیح
name = "Ali"

user_age = 25

score2 = 90

total_price = 150000
# نام‌های نادرست
# 2score = 90
# user age = 25
        

برای اینکه کدها خواناتر باشند، معمولاً در پایتون از روش snake_case استفاده می‌کنیم.

            first_name = "Ali"

last_name = "Ahmadi"

phone_number = "09120000000"

total_price = 250000
        

📊 انواع داده در پایتون

همه اطلاعاتی که در برنامه ذخیره می‌کنیم یکسان نیستند.

نام یک شخص، متن است. سن یک شخص، عدد صحیح است. قیمت یک محصول ممکن است اعشاری باشد و وضعیت ورود کاربر می‌تواند درست یا غلط باشد.

پایتون برای هرکدام از این اطلاعات، نوع داده مشخصی دارد.

🔤 رشته یا String

برای نگهداری متن از نوع str استفاده می‌شود.

            name = "Younes"

city = "Qeshm"
print(name)

print(city)
        

رشته‌ها باید داخل کوتیشن قرار بگیرند. می‌توانیم از کوتیشن دوتایی یا تکی استفاده کنیم:

            name1 = "Ali"

name2 = 'Reza'
print(name1)

print(name2)
        

🔢 عدد صحیح یا Integer

اعدادی که بخش اعشاری ندارند، از نوع int هستند.

            age = 25

score = 90

quantity = 15
print(age)

print(score)

print(quantity)
        

💰 عدد اعشاری یا Float

برای نگهداری اعداد دارای بخش اعشاری از float استفاده می‌کنیم.

            price = 125.50

temperature = 36.5

weight = 72.8
print(price)

print(temperature)

print(weight)
        

✅❌ مقدار بولی یا Boolean

نوع bool فقط دو مقدار دارد:

• True به معنی درست
• False به معنی نادرست

            is_logged_in = True

has_permission = False
print(is_logged_in)

print(has_permission)
        

مقادیر بولی در تصمیم‌گیری‌های برنامه کاربرد بسیار زیادی دارند و در درس‌های بعدی بیشتر با آن‌ها کار خواهیم کرد.

🔍 چگونه نوع یک داده را بفهمیم؟

پایتون تابعی به نام type() دارد که برای بررسی نوع یک داده استفاده می‌شود.

            name = "Younes"

age = 25

price = 125.5

is_active = True
print(type(name))

print(type(age))

print(type(price))

print(type(is_active))
        

خروجی برنامه تقریباً به شکل زیر خواهد بود:

            <class 'str'>

<class 'int'>

<class 'float'>

<class 'bool'>
        

🧮 عملگرهای ریاضی

حالا که متغیرها و انواع داده را می‌شناسیم، می‌توانیم روی مقادیر مختلف عملیات انجام دهیم.

پایتون مجموعه‌ای از عملگرهای ریاضی در اختیار ما قرار می‌دهد:

حالا بیایید این عملگرها را در یک برنامه واقعی امتحان کنیم:

            a = 10

b = 3
print("جمع:", a + b)

print("تفریق:", a - b)

print("ضرب:", a * b)

print("تقسیم:", a / b)

print("تقسیم صحیح:", a // b)

print("باقی‌مانده:", a % b)

print("توان:", a ** b)
        

🛒 یک مثال واقعی: محاسبه قیمت خرید

فرض کنید مشتری سه عدد از یک محصول را خریداری کرده است.

می‌توانیم قیمت محصول و تعداد آن را در متغیرها ذخیره کنیم و سپس مبلغ کل را محاسبه کنیم:

            price = 150000

quantity = 3
total = price * quantity
print("قیمت هر محصول:", price)

print("تعداد:", quantity)

print("مبلغ کل:", total)
        

همین مفهوم ساده، پایه محاسباتی است که در فروشگاه‌های اینترنتی برای محاسبه قیمت، تعداد کالا و مبلغ سفارش استفاده می‌شود.

📝 ترکیب متن و متغیرها

گاهی لازم است مقدار یک متغیر را داخل یک متن نمایش دهیم.

یکی از بهترین روش‌ها در پایتون استفاده از f-string است.

            name = "Younes"

age = 25
print(f"نام من {name} است.")

print(f"من {age} ساله هستم.")
        

هر چیزی که داخل {} قرار بگیرد، مقدار متغیر مربوطه را نمایش می‌دهد.

برای مثال:

            product = "لپ‌تاپ"

price = 45000000
print(f"محصول: {product}")

print(f"قیمت: {price:,} تومان")
        

استفاده از : و , در این مثال باعث می‌شود عددهای بزرگ خواناتر نمایش داده شوند.

⌨️ دریافت اطلاعات از کاربر

تا اینجا بیشتر اطلاعات را خودمان داخل برنامه قرار می‌دادیم. اما برنامه‌های واقعی باید بتوانند از کاربر اطلاعات دریافت کنند.

برای این کار از تابع input() استفاده می‌کنیم.

            name = input("نام خود را وارد کنید: ")
print(f"سلام {name}! خوش آمدید.")
        

اگر کاربر نام Younes را وارد کند، نتیجه می‌تواند به شکل زیر باشد:

            نام خود را وارد کنید: Younes

سلام Younes! خوش آمدید.
        

⚠️ یک نکته مهم درباره input()

مقداری که با input() دریافت می‌کنیم، به صورت پیش‌فرض از نوع str است.

یعنی اگر کاربر عدد 25 را وارد کند، پایتون آن را به عنوان متن دریافت می‌کند.

برای بررسی این موضوع:

            age = input("سن خود را وارد کنید: ")
print(type(age))
        

حتی اگر کاربر 25 وارد کند، نوع داده str خواهد بود.

اگر بخواهیم آن را به عدد صحیح تبدیل کنیم، از int() استفاده می‌کنیم:

            age = int(input("سن خود را وارد کنید: "))
print(f"سن شما {age} سال است.")

print(type(age))
        

🧪 پروژه کوچک: محاسبه سن

حالا تمام چیزهایی را که در این درس یاد گرفتیم، در یک پروژه کوچک کنار هم قرار می‌دهیم.

برنامه نام و سال تولد کاربر را دریافت می‌کند و سن تقریبی او را محاسبه می‌کند.

            name = input("نام خود را وارد کنید: ")

birth_year = int(input("سال تولد خود را وارد کنید: "))
current_year = 2026

age = current_year - birth_year
print("\n" + "=" * 35)

print("📋 اطلاعات کاربر")

print("=" * 35)

print(f"نام: {name}")

print(f"سال تولد: {birth_year}")

print(f"سن تقریبی: {age} سال")

print("=" * 35)
        

در این پروژه چند مفهوم مهم را کنار هم قرار دادیم:

1. دریافت اطلاعات با input()
2. تبدیل متن به عدد با int()
3. ذخیره اطلاعات در متغیرها
4. انجام محاسبات ریاضی
5. نمایش نتیجه با print()
6. استفاده از f-string

💡 تمرین‌های درس دوم

تمرین ۱: اطلاعات شخصی

برنامه‌ای بنویسید که نام، سن و شهر کاربر را دریافت کند و اطلاعات او را نمایش دهد.

تمرین ۲: ماشین حساب ساده

دو عدد از کاربر دریافت کنید و نتیجه جمع، تفریق، ضرب و تقسیم آن‌ها را نمایش دهید.

تمرین ۳: محاسبه قیمت

قیمت یک محصول و تعداد آن را از کاربر دریافت کنید و مبلغ نهایی خرید را نمایش دهید.

تمرین ۴: تبدیل دما

دمای هوا را بر حسب سانتی‌گراد از کاربر دریافت کنید و مقدار واردشده را نمایش دهید.

تمرین ۵: محاسبه مساحت

طول و عرض یک مستطیل را از کاربر دریافت کنید و مساحت آن را محاسبه کنید.

🔥 چالش این درس

یک برنامه ساده برای محاسبه فاکتور خرید طراحی کنید.

برنامه باید:

• نام محصول را دریافت کند.
• قیمت محصول را دریافت کند.
• تعداد محصول را دریافت کند.
• مبلغ کل را محاسبه کند.
• نتیجه را به شکل یک فاکتور ساده نمایش دهد.

سعی کنید خروجی برنامه را مرتب و خوانا طراحی کنید.

🧠 جمع‌بندی

در این درس با یکی از پایه‌ای‌ترین مفاهیم برنامه‌نویسی آشنا شدیم: ذخیره و پردازش اطلاعات.

یاد گرفتیم اطلاعات را در متغیرها ذخیره کنیم، انواع داده مختلف را بشناسیم، نوع داده را با type() بررسی کنیم، محاسبات ریاضی انجام دهیم و با input() اطلاعات را از کاربر دریافت کنیم.

اما حالا یک سؤال مهم داریم:

پاسخ این سؤال را در درس بعدی پیدا می‌کنیم؛ جایی که وارد دنیای شرط‌ها و تصمیم‌گیری در پایتون می‌شویم. 🚀

🔗 لینک‌های مرتبط